مىزيستند ؛ اما به جهت پايبندى اخشيد به مذهب تسنن و خلافت عباسى ، زمينهء فعاليت براى شيعيان فراهم نمىشد . اخشيد چندى هم با حمدانيان شيعه مذهب ، كه به تازگى در شمال عراق و برخى نواحى شام سلطه يافته بودند منازعاتى بر سر قدرت داشت كه توفيق چندانى نيافت . « 1 » عظمت دولت اخشيديان تا زمان حيات محمد الاخشيد تداوم داشت ؛ اما با مرگ او ، جانشينان خردسالش توانايى ادارهء حكومت نداشته و قدرت به دست نائب الحكومه افتاد . اخشيديان تا سال 358 ق ، كه مصر به تصرف فاطميان اسماعيلى مذهب درآمد ، در آن‌جا امارت داشتند . دولت اخشيدى سى و چندسال بيش‌تر دوام نياورد كه سال‌هاى نخستين آن با اواخر غيبت صغرى هم‌زمان بود . ب ) وضعيت دينى و علمى شناخت اوضاع علمى و دينى جهان اسلام در عصر غيبت ، مىتواند به بررسى تحولات جامعهء شيعه و تعاملات تشيع و شيعيان با ديگر مذاهب و فرق در جوامع اسلامى در دورهء موردنظر كمك بسزايى بنمايد . در اين زمينه ، به‌ويژه بررسى گرايشات مذهبى جوامع مختلف مسلمان ، فعاليت‌ها و تحولات علمى ، فرقه‌ها و مذاهب موجود و يا پديدآمده در همين عصر و دستاوردهاى علمى - دينى ، بايستى موردتوجه قرار گيرند . مذاهب اسلامى و حوزهء انتشار آن‌ها 1 . مذاهب فقهى سدهء دوم هجرى تا اوايل سدهء سوم دوران پيدايى و شكل‌گيرى مذاهب فقهى اهل سنت بود . پيشتر ، اهل سنت در يك تقسيم‌بندى ساده به سنت‌گرايان اهل

--> ( 1 ) . ر . ك : ابن اثير ، همان ، ج 3 ، ص 60 - 120